Đừng để đồng bằng 'ăn' chính mình

Sạt lở cồn Thanh Long gây ngập 15ha đất trồng cây ăn trái, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và sinh hoạt của các hộ dân - Ảnh: HOÀI THƯƠNG

Bởi đó không chỉ là câu chuyện xử lý một cồn nổi bị sạt lở, mà còn là bài toán về cách ứng xử với tài nguyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm phù sa, áp lực phát triển hạ tầng và yêu cầu thực hiện chủ trương lớn của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng Đồng bằng sông Cửu Long theo kết luận số 26.

Quyết định từ thực tiễn?

Việc chuyển cồn Thanh Long nằm trên dòng sông Cổ Chiên thuộc xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long từ một cồn nổi tự nhiên sang mỏ cát để khai thác đang thu hút nhiều sự quan tâm của dư luận.

Đã có nhiều ý kiến trái chiều. Người ủng hộ cho rằng quyết định của cơ quan chức năng xuất phát từ thực tế sạt lở liên tục tại đây mà "cố giữ" sẽ hao tiền, tốn của, nên thuận theo tự nhiên và còn có thể khai thác cát bổ sung cho nguồn vật liệu xây dựng đang khan hiếm trên thị trường.

Trong nhiều năm qua, Đồng bằng sông Cửu Long liên tục đối mặt với tình trạng sạt lở ngày càng nghiêm trọng. Sông Tiền, sông Hậu xuất hiện nhiều hố xoáy sâu, thay đổi dòng chảy, sạt lở thường xuyên xảy ra cuốn trôi nhà cửa, tài sản của người dân.

Trong khi đó, nhu cầu cát xây dựng, san lấp phục vụ các dự án giao thông trọng điểm của vùng lại tăng rất nhanh.

Các tuyến cao tốc đang triển khai ở miền Tây cần khối lượng cát san lấp rất lớn. Nguồn cung hạn chế, giá cát tăng cao, nhiều địa phương gặp khó trong việc tìm vật liệu phục vụ công trình.

Trong bối cảnh ấy, việc tận dụng nguồn cát cồn Thanh Long có thể được xem là một giải pháp tình thế vừa xử lý khu vực sạt lở, vừa góp phần bổ sung nguồn vật liệu cho xây dựng.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, liệu đó có phải là giải pháp tối ưu cho tương lai lâu dài của đồng bằng hay không? Các nhà khoa học gọi hiện tượng sụt lún, sạt lở chính là tình trạng sông khát, nước đói. Đó là hệ quả tất yếu của nhiều nguyên nhân tích lũy tiêu cực liên hoàn.

Châu thổ đói phù sa

Điều đáng lo là Đồng bằng sông Cửu Long không còn ở trạng thái tự nhiên như trước. Hệ thống thủy điện ở thượng nguồn Mekong làm lượng phù sa về đồng bằng suy giảm mạnh. Khai thác cát kéo dài khiến nhiều đoạn sông bị hạ đáy.

Tình trạng sạt lở xuất hiện ngày càng dày hơn, quy mô lớn và khó dự báo hơn. Đồng bằng đang dần mất đi chính phần vật liệu từng tạo nên vùng châu thổ phì nhiêu.

Trong trạng thái ấy, mỗi can thiệp vào lòng sông cần được cân nhắc thận trọng. Bởi cồn nổi, cù lao hay bãi bồi trên hệ thống sông Mekong không đơn thuần là phần đất nổi giữa dòng sông. Chúng là một phần của cấu trúc động lực tự nhiên, góp phần phân tán dòng chảy, giữ phù sa và ổn định tương đối hình thái lòng dẫn.

Dĩ nhiên, không phải mọi cồn nổi đều cần được giữ nguyên bằng mọi giá. Một số cồn có thể tiếp tục xói lở hoặc biến mất theo quy luật tự nhiên. Nhưng điều đáng suy nghĩ là hiện nay sự biến mất ấy không còn hoàn toàn "tự nhiên" nữa, mà chịu tác động cộng hưởng từ nhiều yếu tố: thiếu phù sa, khai thác cát, biến đổi khí hậu và áp lực phát triển hạ tầng.

Đó là lý do nhiều chuyên gia lo ngại rằng nếu tiếp tục nhìn các cồn nổi đang sạt lở như "nguồn cát có thể tận dụng", đồng bằng có thể rơi vào vòng xoáy thiếu cát - tăng khai thác - mất cân bằng dòng sông - sạt lở mạnh hơn, rồi lại tiếp tục cần xử lý bằng khai thác.

Nghịch lý lớn nhất của Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay là đồng bằng đang thiếu chính vật liệu từng tạo ra đồng bằng.

"Thuận thiên" không thể chỉ là khẩu hiệu

Điều đáng chú ý là câu chuyện cồn Thanh Long diễn ra trong bối cảnh Trung ương đang đặt ra yêu cầu rất cao đối với phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long.

Nghị quyết 120 của Chính phủ trước đây và gần đây là Kết luận 26 của Bộ Chính trị đều nhấn mạnh tinh thần "thuận thiên", chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún và sạt lở. Tinh thần cốt lõi của những chủ trương này là phát triển phải đi cùng với bảo vệ cấu trúc tự nhiên và an ninh sinh thái của đồng bằng.

"Thuận thiên" không có nghĩa là không can thiệp vào tự nhiên, mà là can thiệp với sự hiểu biết đầy đủ hơn về giới hạn chịu đựng của hệ sinh thái.

Cồn Thanh Long tiếp tục bị sạt lở - Ảnh: HOÀI THƯƠNG

Với cồn Thanh Long, điều cần nhất lúc này có lẽ không phải là tranh luận đúng - sai theo nghĩa tuyệt đối, mà là làm rõ những cơ sở khoa học cho quyết định khai thác.

Đã có mô hình đánh giá thủy động lực học hay chưa? Việc hạ thấp hoặc xóa bỏ cồn sẽ tác động thế nào đến dòng chảy, sạt lở và hệ sinh thái khu vực lân cận? Đây có phải lựa chọn tối ưu hay chỉ là giải pháp khả dĩ trong ngắn hạn?

Quan trọng hơn, câu chuyện này cho thấy Đồng bằng sông Cửu Long đang rất cần một cách tiếp cận mới đối với tài nguyên sông ngòi. Không thể tiếp tục quản lý cát chỉ theo nhu cầu từng dự án hay từng địa phương riêng lẻ. Đồng bằng cần một chiến lược tài nguyên cát cấp vùng, có dữ liệu liên thông, có đánh giá sức chịu tải khai thác và có cơ chế phản biện khoa học độc lập đối với những can thiệp lớn vào hệ thống sông.

Nhiều quốc gia trên thế giới từng trả giá đắt sau thời gian dài khai thác quá mức tài nguyên sông ngòi. Xu hướng hiện nay là phục hồi hệ sinh thái, "nhường chỗ cho dòng sông" thay vì tiếp tục khai thác phần còn lại của tự nhiên.

Đồng bằng sông Cửu Long chắc chắn cần phát triển hạ tầng. Nhưng châu thổ này cũng cần giữ lại những nền tảng sinh thái để tồn tại và phát triển trong tương lai.

Thông điệp mà kết luận 26 đặt ra không chỉ là ứng phó với sạt lở hay biến đổi khí hậu bằng các giải pháp công trình, mà còn là yêu cầu thay đổi tư duy phát triển: từ khai thác sang gìn giữ, từ ứng phó bị động sang quản trị chủ động, từ xử lý cục bộ sang tiếp cận hệ sinh thái toàn vùng.

Cồn Thanh Long rồi có thể sẽ tiếp tục biến đổi theo quy luật của dòng sông. Nhưng điều quan trọng hơn là sau mỗi quyết định như vậy, Đồng bằng sông Cửu Long có tiến gần hơn đến một mô hình phát triển bền vững và "thuận thiên" thật sự hay không.

Đó không chỉ là câu chuyện của riêng Vĩnh Long, mà là câu hỏi lớn đối với toàn bộ tương lai của đồng bằng Mekong hôm nay.