Cập nhật tư duy cũ về sầu riêng

Một cơ sở đóng gói sầu riêng ở miền Tây - Ảnh: T.VY

Bài viết thu hút sự quan tâm rộng rãi từ các doanh nghiệp xuất khẩu rau quả ở Việt Nam. Tuy nhiên chưa đầy một tháng sau, ngành xuất khẩu sầu riêng Việt Nam lại đối mặt với một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng hơn: giá sầu riêng Việt Nam sụt giảm đột ngột và mạnh mẽ.

Giá tại vườn của sầu riêng Ri6 đã giảm xuống chỉ còn 20.000 đồng mỗi kg, thậm chí thấp hơn chi phí sản xuất khiến nhiều nông dân trồng sầu riêng rơi vào hoàn cảnh khó khăn.

Bề ngoài, nguyên nhân trực tiếp là hải quan Trung Quốc đã phát hiện hàm lượng dư thừa Chrysoidine G (chất nhuộm vàng công nghiệp bị cấm) và cadimi trong sầu riêng Việt Nam, dẫn đến việc kiểm soát chặt chẽ và hạn chế xuất khẩu. Nhưng đằng sau hiện tượng này là những thay đổi logic thị trường sâu sắc và quan trọng hơn.

Tín hiệu rõ ràng từ thị trường Trung Quốc: người mua Trung Quốc sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho những sản phẩm đảm bảo chất lượng, an toàn và tuân thủ quy định.

Ngược lại, sầu riêng Việt Nam liên tục bị từ chối tại cửa khẩu do không đạt tiêu chuẩn kiểm định, khiến giá tại vườn tiếp tục đi xuống. Sự đối lập này cho thấy quy tắc nhập khẩu nông sản của Trung Quốc đang thay đổi căn bản.

An toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng và chứng nhận xanh đang dần thay thế tư duy chỉ chạy theo giá rẻ, trở thành ngưỡng cửa quan trọng để vào thị trường Trung Quốc.

Với gần 20 năm sinh sống và làm việc tại Việt Nam, tôi nhận rõ nhiều doanh nghiệp xuất khẩu trái cây Việt Nam vẫn giữ tư duy sai lầm: cho rằng người tiêu dùng Trung Quốc chỉ quan tâm giá rẻ, chấp nhận chất lượng bình thường miễn là giá hợp lý.

Thành thật mà nói một số thương nhân Trung Quốc cũng có suy nghĩ tương tự: nông sản Việt Nam thuộc phân khúc giá thấp nên tiêu chuẩn không cần quá cao.

Thời gian dài hai tư duy này tạo thành sự thỏa hiệp ngầm: phía Việt Nam lỏng lẻo tiêu chuẩn, phía Trung Quốc hạ thấp yêu cầu chấp nhận. Cuộc khủng hoảng giá sầu riêng năm 2026 đã phá vỡ hoàn toàn sự thỏa hiệp này.

Tư duy kinh doanh cũ đó cần được cập nhật. Thị trường Trung Quốc ngày càng nâng cấp, người tiêu dùng càng quan tâm đến nguồn gốc, an toàn và chất lượng sản phẩm. Giá vẫn quan trọng nhưng không còn là yếu tố duy nhất quyết định giao dịch.

Không thể phủ nhận ngành sầu riêng Việt Nam phát triển rất nhanh: diện tích trồng trên 200.000ha, sản lượng gần 2 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh. Nhưng bên cạnh quy mô mở rộng, một số cá nhân và doanh nghiệp đã đi theo hướng không bền vững.

Thời gian gần đây liên tục phát hiện hành vi làm giả mã vùng trồng, giấy phép cơ sở đóng gói, giấy kiểm dịch; thậm chí có trường hợp bán bộ hồ sơ xuất khẩu giả.

Làm giả giấy tờ chỉ có thể né kiểm tra tạm thời, không thể đối đầu với quy tắc thị trường dài hạn. Khi bị phanh phui, toàn chuỗi xuất khẩu thiệt hại, người nông dân chịu thiệt nặng nhất.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi thương mại Việt - Trung nhiều năm, tôi đưa ra ba đề xuất:

Thứ nhất, xem khả năng tuân thủ tiêu chuẩn là sức cạnh tranh cốt lõi của ngành. Kho lạnh là hạ tầng cứng, hệ thống kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc là hạ tầng mềm, thủ tục thông quan là kênh kết nối. Cả ba đều cần được đầu tư hoàn thiện một cách bài bản.

Thứ hai, điều chỉnh hướng đầu tư. Cần phải ngừng việc làm giả giấy tờ, chuyển sang xây dựng phòng kiểm nghiệm được Trung Quốc công nhận, xây dựng hệ thống truy xuất toàn chuỗi từ vườn đến cửa khẩu. Ngắn hạn đẩy nhanh công nhận chứng nhận; trung hạn hoàn thiện truy xuất nguồn gốc; dài hạn đồng bộ với tiêu chuẩn xanh quốc tế.

Thứ ba, nắm bắt thời gian. Thị trường Trung Quốc không chờ đợi ai. Quy định chống phá rừng của EU chính thức hiệu lực cuối năm 2026, yêu cầu truy xuất chặt chẽ hơn cho nông sản nhập khẩu. Quốc gia và doanh nghiệp nâng cấp sớm sẽ chiếm lợi thế cạnh tranh nhiều năm tới.

Tôi đã chứng kiến sự phát triển và cải thiện chất lượng trái cây Việt Nam trong thời gian dài, mong rằng những vấn đề trên có thể khắc phục không trở thành rào cản.

Ngưỡng tiêu chuẩn thị trường Trung Quốc sẽ không hạ xuống để phù hợp với ai. Chỉ những chủ động nâng cấp và thích ứng mới có thành công bền vững.