Cuộc trở về kỳ lạ của những báu vật - Kỳ 5: Cuộc trở về ly kỳ của hai bức tượng quản mã

Cả hai bức tượng khi tìm thấy đã bị mất đầu - Ảnh: TIẾN HÙNG

Khi đoàn đến di tích đền Thần - di tích lịch sử cấp quốc gia ở xã Quỳnh Anh (trước đây là xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu), thấy hai bức tượng quản mã được làm bằng… bê tông!

Những cán bộ văn hóa nhiều kinh nghiệm đã thấy chuyện rất không bình thường nếu không nói là nghiêm trọng! Bởi cổ vật ở di tích, lại là di tích quốc gia thì không thể là bê tông được!

Manh mối mỏng manh

Theo hồ sơ di tích, đúng vị trí này phải là hai bức tượng đá có niên đại hàng trăm năm. Tượng được bài trí bên cạnh đôi ngựa đá tại khu vực cổng ra vào di tích nên gọi là tượng "quản mã" (canh ngựa). Mỗi bức tượng cao 0,6m được chạm toàn thân, vận võ phục, tay phải cầm kiếm trong tư thế sẵn sàng bảo vệ ngựa chiến.

Sau khi chất vấn, các cán bộ ở xã mới báo cáo thật thà rằng hai bức tượng cổ vật gốc đã bị mất. Bức đầu mất vào năm 2020, một thời gian sau thì xã cho đúc bức tượng bằng bê tông thay thế. Đến cuối năm 2023, bức tượng quản mã còn lại cũng mất luôn. Xã lại phải tiếp tục đúc thêm tượng bê tông khác thay thế bản gốc.

Thay vì phải báo cáo, lãnh đạo địa phương nghĩ đơn giản chỉ cần thay thế bằng bức quản mã khác là xong! Tuy không giống, không đúng chất liệu nhưng cứ coi như "có còn hơn không".

Cho đến khi đó, đoàn kiểm tra hậu quả cơn bão vẫn chưa hình dung làm sao để có thể truy tìm tung tích của hai bức tượng.

Ông Hồ Mạnh Hà, Phó trưởng Phòng quản lý di sản Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Nghệ An, cho biết: "Ngay sau khi phát hiện hai pho tượng cổ bị mất, ngoài yêu cầu địa phương báo cáo, tôi chia sẻ câu chuyện hai pho tượng quản mã ở Đền Thần bị mất trộm lên mạng xã hội. 

Không lâu sau, có một người dân Quỳnh Đôi sống ở thủ đô Hà Nội liên lạc với tôi và cho biết đọc bài viết của tôi, anh thấy có chút manh mối với hy vọng sẽ tìm được hai pho tượng đá này". Và câu chuyện trở về của hai bức tượng cổ cũng đầy cơ duyên kỳ lạ

Người liên lạc với ông Hồ Mạnh Hà nói có thể lần theo manh mối để tìm hai pho tượng là anh Hồ Văn Hương (47 tuổi) đang sinh sống ở Hà Nội. Anh Hương cho biết mỗi lần về thăm quê hương anh thường ghé thăm đền Thần nên nhớ rất rõ tượng đá ở di tích này.

Dịp Tết 2025 anh đến viếng đền Thần, phát hiện cặp tượng quản mã đã bị mất trộm nên nhờ một số người có các mối quan hệ trong giới sưu tầm tượng đá cổ để thăm dò nhưng không có thông tin. Ít tháng trước, anh tình cờ ghé thăm một người quen chuyên sưu tầm tượng đá cổ ở tỉnh Hải Dương cũ thì thấy người này trưng bày trong tủ hai tượng đá rất giống với cặp tượng quản mã ở đền Thần.

Lúc này, hai bức tượng cổ đã không còn nguyên vẹn, bị mất phần đầu. "Mặc dù thấy khá giống, tôi không dám khẳng định đó là tượng quản mã ở đền Thần vì tượng trước khi mất trộm vẫn còn nguyên đầu.

Và hai bức tượng lại bị mất trộm ở hai thời điểm cách xa nhau, một bức mất năm 2020, một bức mất năm 2023 nên không nghĩ có sự trùng hợp cả đôi lại về một chỗ thế này. Vì vậy tôi chỉ chụp ảnh lại rồi mượn bức tượng về làm mẫu, thuê các nghệ nhân đục đá theo mẫu để làm hai bức tượng khác nhằm dâng cúng cho di tích đền Thần thay thế hai bức tượng đã bị mất", anh Hương kể.

Và thật kỳ lạ, trong khi những thợ đá đang còn tạc hai bức tượng quản mã theo mẫu của anh Hương cung cấp để đưa về tặng lại cho ngôi đền ở quê hương thì anh lại đọc được bài viết của ông Hồ Mạnh Hà trên mạng xã hội cậy nhờ mọi người lan tỏa thông tin để may ra tìm được manh mối hai pho tượng cổ. Vậy là anh Hương đã chủ động liên hệ với ông Hà để trao đổi như đã kể.

Anh Hồ Văn Hương (phải) bàn giao hai bức tượng quản mã cho di tích quốc gia đền Thần - Ảnh: TIẾN HÙNG

Cơ duyên trời định

Anh Hương sau cuộc liên lạc đó đã gửi thêm cho ông Hà xem những bức ảnh chụp hai bức tượng đá không còn phần đầu mà anh thấy trong nhà người bạn ở tỉnh Hải Dương cũ.

Qua đối chiếu phần còn lại của bức tượng với hồ sơ tư liệu còn lưu, ông Hà xác định: hai pho tượng đá mà anh Hương chụp ảnh chính là hai bức tượng quản mã ở Di tích quốc gia đền Thần đã bị mất trộm nhiều năm trước. Ngay sau đó, anh Hương bỏ tiền túi tìm đến người bạn để xin chuộc lại những bức tượng này.

"Sau khi chuộc được rồi, tôi lấy những bức ảnh tư liệu mà ông Hà cung cấp rồi thuê một số nghệ nhân dùng đúng chất liệu đá như đá pho tượng cổ và điêu khắc thêm phần đầu, gắn lên các bức tượng. Hoàn chỉnh xong, chúng tôi mới thỉnh hai tượng này về và trân trọng bàn giao cho di tích", anh Hương nói.

Cuối tháng 11-2025, hai pho tượng cổ đã trở về với vị trí "quản mã" ở ngay cổng di tích quốc gia đền Thần. Để các pho tượng không bị mất trộm lần nữa, ban quản lý di tích đã cho đúc các bệ bằng bê tông cốt thép gắn vào dưới chân tượng một cách chắc chắn, đồng thời gia cố khung bảo vệ để kẻ gian không thể dịch chuyển được bức tượng qua vị trí khác" - ông Hồ Anh Dũng, Trưởng Phòng văn hóa - xã hội xã Quỳnh Anh, cho biết.

Hai bức tượng quý đúng nghĩa "châu về hợp phố". Nếu không có cuộc kiểm kê hậu quả bão số 10 lên các di tích và phát hiện sự "thế vai"của các bức tượng bê tông ở đền Thần, chắc chắn câu chuyện may lắm thì cuối cùng cũng sẽ có được hai pho tượng đá (phiên bản) nhờ vào lòng hảo tâm của anh Hương - một con dân Quỳnh Đôi - thay cho tượng bê tông đúc vội kia, chứ khó có thể lần được ra hiện vật gốc và được phục chế trong khả năng hoàn hảo nhất có thể.

Câu chuyện bị mất và sự trở về của hai pho tượng quản mã thêm một lần nữa gióng lên hồi chuông báo động về việc quản lý cổ vật ở các di tích, nhất là các di tích ở khu vực làng xã.

-----------------------

>> Kỳ tới: Báu vật của làng kết nối mạch nguồn văn hóa