Chuyên gia lý giải nguyên nhân khiến cả nước liên tiếp hứng dông lốc, mưa đá dữ dội

Các chuyên gia khí tượng cảnh báo chuỗi thiên tai dồn dập này cho thấy thời tiết đang xuất hiện những dấu hiệu cực đoan rõ rệt hơn thường lệ.

Trong tháng 4, cả nước ghi nhận 4 đợt mưa diện rộng, kèm theo 9 trận dông lốc, mưa đá, trải rộng trên cả 3 miền. Riêng từ chiều tối 2/5 đến sáng 4/5, 11 tỉnh thành từ miền núi phía Bắc đến Bắc Trung Bộ xảy ra dông lốc, mưa đá, sét mạnh. Thiên tai làm 12 người bị thương; hơn 3.100 ngôi nhà bị tốc mái, hư hỏng; gần 15.800 ha lúa, hoa màu bị thiệt hại; hơn 100 cột điện gãy đổ. Sét đánh làm vỡ bể chứa, khiến khoảng 2.000 lít mật mía ở Nghệ An tràn ra ngoài.

Nhiều trận mưa đá ghi nhận hạt đá lớn (4-5 cm), rơi dày, đi kèm gió giật mạnh, dấu hiệu của những ổ dông phát triển rất mạnh và có khả năng gây thiệt hại lớn.

Khắc phục hậu quả dông lốc ở Thái Nguyên ngày 3/5.

Lý giải hiện tượng trên, ông Trương Bá Kiên, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng khí hậu (Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết, tháng 4-5 là thời kỳ chuyển mùa ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, vốn rất dễ xuất hiện dông mạnh, lốc, sét và mưa đá. Năm nay thêm một yếu tố là nền nhiệt tăng cao sớm hơn trung bình nhiều năm, khiến lớp không khí sát mặt đất nóng ẩm hơn và tích tụ nhiều năng lượng hơn.

Cùng nhận định, ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo Thời tiết (Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia), cho rằng, chính nền nhiệt cao trước đó kết hợp với các đợt không khí lạnh cuối mùa đã tạo thuận lợi cho dông mạnh phát triển. Khi không khí lạnh tràn xuống, dù cường độ không còn mạnh như mùa đông, nhưng gặp ngay khối không khí nóng ẩm sẵn có sẽ tạo ra sự xáo trộn mạnh trong khí quyển, kích hoạt dông, lốc và mưa đá.

Phân tích sâu hơn, ông Kiên cho biết, sự tương tác giữa hai khối khí trái ngược lạnh khô và nóng ẩm tạo ra chênh lệch lớn về nhiệt độ, độ ẩm, khiến khí quyển mất ổn định mạnh, hình thành các dòng thăng (luồng không khí bốc lên mạnh) phát triển nhanh, tạo ra ổ mây dông phát triển theo phương thẳng đứng. Chính các dòng thăng này từng đủ mạnh để giữ các hạt băng tồn tại lâu trong vùng nhiệt độ dưới 0 độ C, nay bị cuốn lên xuống nhiều lần, tích tụ thêm các lớp băng trước khi rơi xuống mặt đất thành mưa đá.

Giông lốc ngày 2/5 thổi bay mái trường học ở xã Phú Lương, Tuyên Quang. Ảnh:

Các trận dông thường bùng phát rất nhanh vào chiều tối, thời điểm nhiệt tích tụ trong ngày đạt cực đại nên dễ gây cảm giác "đột ngột" và khó lường. Thực tế cũng ghi nhận chiều tối 2/5 (khoảng 16h30 đến 21h), nhiều tỉnh từ Điện Biên, Lai Châu đến Hà Nội xuất hiện mưa đá, gây thiệt hại về nhà cửa, hoa màu và hạ tầng.

Vì sao có sự cực đoan ấy? Ông Kiên cho rằng có liên quan đến biến đổi khí hậu. Yếu tố này không trực tiếp tạo ra từng trận mưa đá cụ thể, nhưng đang làm thay đổi nền khí hậu chung. Khi nhiệt độ trung bình tăng, khí quyển có thể chứa nhiều hơi nước hơn, đồng thời năng lượng đối lưu cũng lớn hơn, khiến các ổ dông có thể phát triển nhanh hơn, sâu hơn và mạnh hơn khi gặp các điều kiện kích hoạt như không khí lạnh, rãnh thấp, hội tụ gió hay nhiễu động trên cao.

Ở góc độ dự báo, ông Hưởng cho biết, dông lốc và mưa đá không chỉ xảy ra trong thời kỳ chuyển mùa mà còn có thể xuất hiện trong mùa hè khi nền nhiệt cao và đối lưu mạnh, hoặc trước khi bão, áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng. Điều này đồng nghĩa nguy cơ dông mạnh có thể xuất hiện ở nhiều khu vực trên cả nước nếu điều kiện khí quyển phù hợp.

Mưa đá ở Bắc Hà đêm 16/4 to bằng quả trứng gà. Ảnh: X

Dự báo xa hơn về xu thế thời tiết từ tháng 5-7, Phó Trưởng phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Nguyễn Đức Hòa cho biết, từ tháng 5-7, mùa mưa ở khu vực Bắc Bộ ở mức tương đương so với trung bình nhiều năm (khoảng từ giữa tháng 5). Đối với Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, do gió mùa Tây Nam ở phía Nam có khả năng hoạt động từ khoảng nửa cuối tháng 5 gây mưa rào và dông gia tăng nên mùa mưa tại khu vực này xuất hiện muộn hơn so với trung bình nhiều năm (trung bình nhiều năm mùa mưa tại khu vực Cao nguyên Trung Bộ là khoảng tuần cuối tháng 4, tuần đầu tháng 5; khu vực Nam Bộ là khoảng nửa đầu tháng 5).

Cũng trong tháng 5, tổng lượng mưa trên toàn quốc phổ biến ở mức thấp hơn so với trung bình nhiều năm từ 15-30%; riêng tại khu vực phía Đông Bắc Bộ và Nam Bộ phổ biến ở mức xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.

Tháng 6, tại Tây Bắc, Đồng bằng Bắc Bộ, các tỉnh, thành phố từ Thanh Hóa đến Huế phổ biến cao hơn từ 5-20% so với trung bình nhiều năm, các khu vực còn lại phổ biến xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ. Tháng 7, phổ biến cao hơn từ 5-10% so với trung bình nhiều năm, riêng khu vực duyên hải Nam Trung Bộ phổ biến ở mức xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.

Thời gian tới, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vẫn là khu vực cần theo dõi sát do còn trong giai đoạn giao mùa. Về dài hạn, khi bước vào cao điểm mưa bão, các hình thái nguy hiểm có thể chuyển sang mưa lớn diện rộng, lũ, ngập úng, lũ quét, sạt lở đất và gió mạnh trên biển, ven bờ. Đến giai đoạn chuyển mùa tiếp theo vào tháng 9-10, các hiện tượng dông mạnh, lốc, sét, mưa đá có thể gia tăng trở lại.

Trước diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động phòng ngừa. Do đặc thù dông lốc, mưa đá quy mô nhỏ, biến đổi nhanh, việc dự báo chính xác từng điểm, từng thời điểm là thách thức lớn. Vì vậy, giải pháp trọng tâm là cảnh báo sớm theo vùng nguy cơ, cập nhật liên tục theo thời gian thực và truyền tải thông tin đến đúng người, đúng nơi.

Khánh Linh (t/h)

Tham khảo thêm

Dự báo thời tiết 5/5: Miền Bắc se lạnh, mưa giảm dần, miền Trung cảnh báo dông lốc và mưa đá

Tham khảo thêm

Bí ẩn dị nhân biến thành “quái vật rừng” vì căn bệnh lạ kéo dài gần 3 thập kỷ