Nhà tranh vách đất ở làng Gò Cỏ, kéo ký ức xưa cũ ùa về

Hình ảnh trộn đất sắt với rơm tạo vật liệu xây nhà là ký ức của rất nhiều thế hệ - Ảnh: TRẦN MAI

Gió từ biển Sa Huỳnh thổi về, lùa qua những mái nhà tranh cách đất, mang theo mùi mằn mặn của biển. Ở làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, Quảng Ngãi) những ngôi nhà không chỉ để ở, chúng được dựng lên như một cách giữ lại ký ức của một thời khó nghèo, giản dị.

Trộn đất, vắt tranh làm nhà tranh vách đất

Một buổi trưa, khi nắng đổ xuống khoảng sân đất còn ướt, anh Phạm Quang Huy (du khách từ TP.HCM) đến làng Gò Cỏ, dừng chân trước một căn nhà đang dựng dở.

Không có xi măng, không có gạch. Chỉ có tre, gỗ mộc và một đống đất sệt trộn cùng rơm.

Bên trong, cô Đi (chủ nhà) cùng người làng đang dẫm chân vào đống đất, trộn đều với rơm và nước. Mỗi bước chân nhịp nhàng, chậm rãi, như thể đã quen từ rất lâu.

Đất sánh lại, quện với rơm, tạo thành thứ vật liệu dẻo quánh. Anh Huy bước lại gần, tò mò quan sát. Trước mắt anh là bộ khung nhà được dựng bằng tre và những thanh gỗ thô.

Không hề có sự cầu kỳ, nhưng từng mối nối, từng thanh chống đều chắc chắn. Những tấm phên tre được đan kín, tạo thành lớp "xương" để giữ đất.

"Làm nhà kiểu này cực lắm, nhất là tìm cỏ tranh làm mái nhà. Nhưng mỗi căn nhà hoàn thành, bà con thấy làng mình đẹp hơn", cô Đi vừa nói vừa cười.

Từng nắm đất trộn rơm được người trong làng dùng tay đắp lên vách. Họ không vội. Mỗi lớp đất được đắp kỹ, ép chặt vào khung tre, tạo thành bức tường dày. Khi khô lại, lớp vách ấy sẽ cứng như đá, nhưng vẫn giữ được độ thoáng, mát mẻ vào mùa nắng, ấm áp khi gió lạnh tràn về.

"Ngày xưa, nhà nào cũng làm vậy, cả làng xúm lại giúp nhau", cô Vân (người dân làng Gò Cỏ) nhớ lại.

Cả làng giúp nhau làm nhà tranh, gợi nhớ văn hóa cộng đồng gắn bó một thuở - Ảnh: TRẦN MAI

Bác Hời (75 tuổi) người có kinh nghiệm làm nhà tranh vách đất - Ảnh: TRẦN MAI

Câu nói ấy khiến anh Huy chợt nhận ra điều khác biệt. Ở đây, dựng nhà không phải là công việc của một gia đình, mà là chuyện của cả làng. Người trộn đất, người đắp vách, người dựng khung. Tiếng cười nói kéo một thuở xưa cũ ùa về.

Ngoài hiên, bác Hời (75 tuổi) đang cẩn thận vuốt lại bức tường vừa trát. Đôi tay ông lấm lem đất, nhưng từng động tác lại rất mềm mại. "Phải làm kỹ thì tường mới không nứt. Đất phải đủ dẻo, rơm phải trộn đều, thiếu một chút là hỏng, xưa tôi làm sao thì nay tôi làm vậy", bác Hời nói.

Ngôi nhà dần hiện hình. Mái tranh được lợp từ những bó tranh khô, xếp lớp dày để chống mưa nắng. Dưới mái ấy, bức tường đất màu nâu ấm dần khô lại, mang theo dấu vết của từng bàn tay.

Anh Huy đứng lặng một lúc lâu. Anh từng đi nhiều nơi, ở nhiều khách sạn đẹp, nhưng chưa bao giờ thấy một ngôi nhà được dựng lên theo cách này. Không máy móc, mỗi công đoạn đều cần thời gian, sự tỉ mỉ và cả kinh nghiệm truyền lại qua nhiều thế hệ.

"Ở thành phố, xây nhà là chuyện của tiền. Ở đây, là chuyện của con người, tôi có một chuyến đi thú vị, chắc chắn tôi sẽ quay lại làng", anh Huy nói.

Đôi bàn tay cần mẫn, đắp từng vốc đất tạo thành vách nhà - Ảnh: TRẦN MAI

Đến làng Gò Cỏ, du khách sẽ "chạm mặt" quá khứ tưởng chừng đã mất đi - Ảnh: TRẦN MAI

Giữ lại quá khứ để Gò Cỏ phát triển bền vững trong tương lai

Với bác Hời, nhà tranh vách đất giờ chẳng ai làm. Người làng Gò Cỏ muốn giữ lại, để con cháu biết ngày xưa ông bà sống ra sao.

Chính từ những ngôi nhà như vậy, Gò Cỏ đang dần trở thành một điểm đến đặc biệt. Du khách tìm đến không chỉ để ngắm cảnh biển, mà để chạm vào những điều xưa cũ, những thứ đang dần biến mất trong nhịp sống hiện đại.

Chị Trần Thị Thu Thủy, Phó giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng điều phối làng Gò Cỏ, cho biết ở làng có 10 ngôi nhà tranh vách đất, sắp đến người dân sẽ làm nhiều hơn.

Để có được những ngôi nhà, công đoạn tìm vật liệu tốn cả năm - Ảnh: TRẦN MAI

Chính "đặc sản quá khứ" này mà nhiều du khách đến rồi ở lại lâu hơn dự định. Có dịp đang làm nhà, du khách xin được thử trộn đất, đắp vách, lợp mái. Có người ban đầu chỉ tò mò, nhưng sau đó lại bị cuốn vào nhịp làm việc chậm rãi, gần gũi ấy.

Chiều xuống, ánh nắng dịu dần trên mái tranh. Ngôi nhà mới dựng đứng lặng lẽ giữa khoảng sân, mộc mạc nhưng vững chãi. Tiếng sóng biển xa xa hòa cùng tiếng nói cười trong làng.

Ở làng Gò Cỏ, những ngôi nhà tranh vách đất không chỉ là công trình. Chúng là câu chuyện về một thời đã qua, thời mà con người sống chậm, sống gần nhau và biết dựa vào nhau.

Giữa những đổi thay của hôm nay, ký ức ấy đang dần mờ đi. Nhưng chính sự trở lại của những mái tranh, những bức vách đất, lại mở ra một hướng đi mới. Du lịch không chỉ là đến để nhìn, mà là để hiểu, để trải nghiệm và để nhớ.

Và có lẽ, chính từ những ký ức tưởng chừng đã cũ ấy, Gò Cỏ đang tìm thấy một tương lai mới, nơi quá khứ không bị lãng quên, mà trở thành lý do để người ta tìm đến.

Bao nhiêu người sẽ thấy ký ức của mình trong bức ảnh này - Ảnh: TRẦN MAI

Hình ảnh nhà tranh vách đất ở làng Gò Cỏ.

Đến Gò Cỏ, những xưa cũ sẽ tìm về

Cảnh bình yên ở ngôi làng trùng trùng văn hóa

Căn phòng đơn sơ với nhà tranh vách đất

Mọi người chung tay đắp đất làm nhà

Người dân làng Gò Cỏ thư thả sống

Những ngôi nhà tranh đơn sơ lại khiến du khách thích thú

Bữa ăn đầy vị biển đãi du khách