Sẽ giao một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm, phải kiểm soát từ gốc

Người dân mua thực phẩm trong siêu thị ở TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm - Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật - đã giao Đảng ủy Chính phủ chỉ đạo triển khai chủ trương hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) theo hướng thống nhất, chỉ một đầu mối từ trung ương đến địa phương.

Đồng thời xây dựng đề án cụ thể trình Bộ Chính trị trong tháng 4.

Ba bộ quản lý, luật có nhưng chưa nghiêm

Trao đổi với Tuổi Trẻ về kết luận của Tổng Bí thư, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Tạ Văn Hạ nhấn mạnh kết luận này rất cần thiết, có ý nghĩa lâu dài vì vấn đề này đã được các đại biểu Quốc hội nêu ra rất nhiều lần qua các kỳ họp và không chỉ người dân mà chính cơ quan quản lý, doanh nghiệp cũng mong muốn.

Theo ông Hạ, hiện công tác quản lý về ATTP còn phân tán, nhiều bộ ngành cùng quản lý. Trách nhiệm quản lý nhà nước về ATTP hiện được phân công cho ba cơ quan là Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Điều này dẫn đến tình trạng chồng chéo, khó xác định trách nhiệm khi xảy ra vấn đề và cũng là nguyên nhân dẫn đến thực trạng "luật có nhưng chưa nghiêm".

"Điều này không chỉ gây khó khăn cho vấn đề quản lý mà còn khiến người dân rất lo ngại về vấn đề kiểm soát, nhất là khi xảy ra các vụ việc vi phạm lớn về ATTP. 

Do vậy việc thống nhất về một đầu mối sẽ giúp làm rõ trách nhiệm cũng như nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước. Khi chỉ có một cơ quan quản lý thống nhất chính thì các quy trình kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm sẽ được thực hiện nhất quán, đồng bộ, nhanh chóng", ông Hạ nói.

Bà Trần Khánh Thu (đại biểu Quốc hội khóa XV, công tác tại Sở Y tế tỉnh Hưng Yên) chỉ ra hệ thống tổ chức và quản lý ATTP trong cả nước chưa thống nhất về mô hình. 

Ở trung ương có Cục ATTP của Bộ Y tế. Tuy nhiên trách nhiệm quản lý ATTP hiện nay đang được phân công cho các Bộ Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường xuyên suốt quá trình sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển cho đến ra thị trường tiêu thụ.

Ở cấp tỉnh, trước đây có ba tỉnh thành thí điểm Ban Quản lý ATTP ở TP.HCM, TP Đà Nẵng, Bắc Ninh. Đến nay chỉ còn TP.HCM có Sở ATTP, còn Đà Nẵng và Bắc Ninh đã chuyển thành Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm thuộc Sở Y tế. 

Chính mô hình chưa thống nhất ở cả trung ương và địa phương đã dẫn đến có tình trạng chồng chéo, khó quy trách nhiệm khi xảy ra vi phạm vì sự phân tán thẩm quyền giữa các ngành và địa phương. 

Đơn cử một sản phẩm liên quan đến nhiều khâu từ sản xuất đến chế biến và lưu thông thì việc xác định cơ quan nào có thẩm quyền xử lý trở nên phức tạp. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý mà còn tạo ra "khoảng trống pháp lý" khiến một số vi phạm không được xử lý kịp thời.

Tiểu thương buôn bán thực phẩm tại chợ Bến Thành (TP.HCM) - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Bộ nào chịu trách nhiệm?

Chia sẻ về đơn vị nào có thể trở thành đầu mối chịu trách nhiệm về ATTP mới, ông Tạ Văn Hạ cho rằng Chính phủ cần có nghiên cứu, đánh giá kỹ càng để xác định rõ bộ nào (trong ba bộ kể trên) sẽ là cơ quan phù hợp, được giao quản lý thống nhất, chịu trách nhiệm về quản lý ATTP trên cả nước, giảm bớt thủ tục hành chính và vừa tăng cường trách nhiệm giải trình.

Ông đề nghị cùng với xác định rõ cơ quan chủ trì, cũng cần bổ sung các quy định cụ thể của pháp luật về cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan để đảm bảo việc quản lý hiệu quả.

Dù bộ nào được giao trách nhiệm thì, theo ông Hạ, sự thống nhất về một đầu mối chịu trách nhiệm sẽ góp phần tạo niềm tin cho người dân và doanh nghiệp. 

Trong đó, người tiêu dùng thấy rõ được trách nhiệm chính về vấn đề này thuộc cơ quan nào và cơ quan đó sẽ phải tăng cường kiểm tra, giám sát, giải trình. Doanh nghiệp thì sẽ được hoạt động trong môi trường pháp lý minh bạch, dễ tuân thủ, không gặp phải cảnh nhiều cơ quan quản lý khác nhau nhưng không rõ ràng trách nhiệm.

Bà Trần Khánh Thu cũng cho hay nhiều quốc gia đã hình thành cơ quan quản lý ATTP thống nhất trực thuộc Chính phủ, vừa giảm bớt thủ tục hành chính vừa tăng cường trách nhiệm giải trình. 

Đồng thời ở các nước này, pháp luật quy định cụ thể về cơ chế phối hợp kiểm tra đột xuất, xử lý vi phạm theo hướng tăng chế tài hành chính và hình sự đối với các hành vi gây nguy hại nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Việt Nam cũng cần tham khảo kinh nghiệm của các nước để có cơ quan quản lý thống nhất.

Người dân mua thực phẩm tại chợ Hàng Bè (Hà Nội) - Ảnh: PHÚC TÀI

Phải kiểm soát từ gốc

Bà Phạm Khánh Phong Lan - Giám đốc Sở ATTP TP.HCM - cho rằng chủ trương hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước theo hướng thống nhất chỉ một đầu mối từ trung ương đến địa phương là cần thiết và đã được đặt ra từ nhiều năm trước, nhưng vấn đề quan trọng nhất là phải tổ chức thực hiện như thế nào để thực sự hiệu quả.

Theo bà Lan, xét trên tổng thể, việc tập trung một đầu mối quản lý là phù hợp với yêu cầu hiện nay. Khi có một đầu mối thống nhất, việc triển khai chính sách sẽ rõ ràng hơn, giảm tình trạng phân tán, chồng chéo và đặc biệt là khắc phục được tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan. 

Thực tế tại TP.HCM, mô hình Sở ATTP được hình thành trên cơ sở thí điểm từ nghị quyết 98 của Quốc hội cũng chính là một bước thử nghiệm cho hướng đi này. Qua quá trình vận hành, mô hình đã cho thấy những điểm tích cực, nhất là trong việc tập trung nguồn lực, tăng tính phối hợp và xác định rõ trách nhiệm quản lý.

Tuy nhiên, bà Lan cũng thẳng thắn nhìn nhận bất kỳ mô hình nào cũng có hai mặt. Khi tách chức năng ATTP ra khỏi các ngành truyền thống, đôi khi làm giảm mức độ quan tâm, phối hợp của các đơn vị liên quan, hoặc phát sinh những khoảng trống trong liên kết chuỗi quản lý.

Dù vậy xét về tổng thể, việc tập trung về một đầu mối vẫn mang lại hiệu quả cao hơn. Theo bà, nếu mỗi lĩnh vực chỉ là một bộ phận nhỏ trong nhiều sở, ngành khác nhau thì rất khó tạo ra sức mạnh tổng hợp để giải quyết những vấn đề lớn, mang tính liên ngành như ATTP. 

Khi gom lại, không chỉ tăng quy mô lực lượng mà còn tạo điều kiện để chuyên môn hóa sâu hơn, đồng thời xác lập rõ trách nhiệm: một cơ quan chịu trách nhiệm chính, không còn tình trạng "không ai chịu trách nhiệm đến cùng".

Từ góc độ địa phương, bà Lan cho rằng yêu cầu cấp thiết là mỗi tỉnh thành cần có một đầu mối đủ mạnh để tổ chức thực thi pháp luật và chịu trách nhiệm trước UBND về công tác ATTP. Việc này sẽ giúp khắc phục tình trạng lực lượng phân tán, manh mún như trước đây khi mỗi chi cục chỉ có vài cán bộ, khó đáp ứng yêu cầu quản lý ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, ở cấp trung ương, bài toán phức tạp hơn. Hiện nay, quản lý ATTP đang liên quan đến nhiều bộ như Nông nghiệp, Công Thương, Y tế, trong đó mỗi bộ phụ trách một nhóm sản phẩm. 

Cách tiếp cận này về lý thuyết là quản lý theo chuỗi, nhưng trên thực tế lại phát sinh nhiều điểm giao thoa, chồng chéo và khoảng trống. Việc gom về một đầu mối duy nhất ở cấp bộ, theo bà Lan, cần được cân nhắc kỹ bởi không chỉ là vấn đề tổ chức mà còn liên quan đến lợi ích, thẩm quyền và tính khả thi trong vận hành.

Bà Lan nhấn mạnh cốt lõi của vấn đề không nằm ở việc có bao nhiêu bộ cùng quản lý, mà là quyền lực quản lý hiện nay đang bị chia cắt, thiếu đủ mạnh để kiểm soát toàn bộ chuỗi thực phẩm. 

Trong khi chủ trương là giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm thì lực lượng thanh tra kiểm tra lại đang gặp nhiều hạn chế về thẩm quyền, nhân lực và cơ chế hoạt động. Nếu không tăng cường thực quyền cho lực lượng này, thì dù có tổ chức lại bộ máy, hiệu quả cũng khó cải thiện đáng kể.

Một điểm đáng lưu ý khác, theo bà Lan, là quản lý ATTP không thể chỉ dừng ở khâu kiểm tra, xử phạt - tức phần "ngọn". Quan trọng hơn là kiểm soát từ "gốc" - từ vật tư đầu vào như thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất, phụ gia, đến quá trình sản xuất, chế biến và lưu thông. Tuy nhiên hiện nay nhiều khâu trong chuỗi này lại thuộc thẩm quyền của các ngành khác nhau, khiến việc kiểm soát tổng thể gặp khó khăn.

Từ thực tiễn đó, bà Lan cho rằng cần có cách tiếp cận linh hoạt: không nhất thiết gom tất cả về một cơ quan duy nhất, nhưng phải xác định rõ những khâu then chốt và giao đủ thẩm quyền cho một đầu mối có thể điều phối, kiểm soát hiệu quả toàn chuỗi. Đồng thời cần bảo đảm sự phối hợp thực chất giữa các cơ quan liên quan, tránh tình trạng mỗi nơi làm một phần nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng.

Cần giải pháp ATTP "từ nông trại đến bàn ăn"

Mốt quán ăn có tiếng ở Đà Lạt lấy rau sạch trồng trong quán để chế biến rau trộn salad cho thực khách ăn tại bàn - Ảnh: T.T.D.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, lãnh đạo Cục ATTP (Bộ Y tế) cho hay việc quản lý ATTP dù đơn vị nào quản lý cũng cần đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

Lãnh đạo Cục ATTP chia sẻ mô hình "từ nông trại đến bàn ăn" (farm to fork) được xem là giải pháp toàn diện nhằm đảm bảo chất lượng và ATTP, thông qua việc kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khâu sản xuất ban đầu đến khi thực phẩm đến tay người tiêu dùng.

Cụ thể, ở giai đoạn đầu vào nông nghiệp, các yếu tố như đất, nước, phân bón, giống cây trồng, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y, thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật hay hóa chất bảo quản đều cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Đây là nền tảng quyết định chất lượng nông sản ngay từ ban đầu.

Tiếp đến là khâu sơ chế ban đầu - bao gồm các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, thu hoạch và giết mổ. Việc đảm bảo quy trình đúng chuẩn, hạn chế ô nhiễm và tuân thủ các quy định vệ sinh là yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro.

Song song đó, việc quản lý nguy cơ và kiểm soát giới hạn tồn dư trong thực phẩm cần được thực hiện thường xuyên. Truy xuất nguồn gốc để xác định rõ xuất xứ nguyên liệu, từ nguyên liệu nông nghiệp đến nguyên liệu phục vụ sản xuất công nghiệp.

Ở khâu chế biến, yêu cầu đặt ra là đảm bảo đầy đủ cơ sở vật chất, nhân lực và quy trình kiểm soát. Các yếu tố như nhiệt độ, bao gói, phụ gia thực phẩm đều phải được giám sát chặt chẽ. Đồng thời cần tiến hành phân tích mối nguy và xác định các điểm kiểm soát tới hạn trong từng công đoạn sản xuất.

Đến giai đoạn logistics, việc kiểm soát nhiệt độ trong toàn bộ chuỗi lạnh, từ vận chuyển đến lưu trữ, là điều bắt buộc nhằm ngăn ngừa nhiễm chéo và giảm thiểu tổn thất vật lý. Hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, lưu thông và phân phối cũng phải tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn.

Tại khâu bán lẻ, cần chú trọng quản lý hàng tồn kho, điều kiện bảo quản, kiểm soát sâu bệnh và các tác nhân gây ô nhiễm. Việc ghi nhãn rõ ràng, cung cấp đầy đủ thông tin giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận diện và lựa chọn sản phẩm an toàn.

Cuối cùng, ở bàn ăn, người tiêu dùng cần thực hành chế biến và nấu ăn an toàn, lựa chọn thực phẩm phù hợp và nâng cao nhận thức về ATTP trong đời sống hàng ngày. Đây cũng là bước đánh giá chất lượng cuối cùng của sản phẩm.

Theo lãnh đạo Cục ATTP, chuỗi "từ nông trại đến bàn ăn" không chỉ là một quy trình sản xuất phân phối, mà còn là hệ thống kiểm soát đồng bộ nhằm đảm bảo chất lượng và ATTP.

"Nguyên tắc cần đảm bảo đầu vào tốt sẽ tạo ra đầu ra tốt. Khi thực hành canh tác và sản xuất đúng chuẩn, không chỉ góp phần đảm bảo an ninh lương thực mà còn bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng một cách bền vững", lãnh đạo Cục ATTP nhấn mạnh.

Đã đưa nguyên tắc thống nhất vào dự luật ATTP sửa đổi

Về việc hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước theo hướng thống nhất chỉ một đầu mối từ trung ương đến địa phương, trong dự thảo Luật ATTP sửa đổi cũng đưa nội dung này vào dự thảo. Hiện Bộ Y tế vẫn đang lấy ý kiến hoàn thiện Luật ATTP sửa đổi.

Lãnh đạo Cục ATTP cũng cho hay hiện Bộ Y tế đang lấy ý kiến, đánh giá các mô hình, đồng thời xây dựng nhiều kịch bản khác nhau, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong quản lý ATTP.