Tự dùng 'bút tiêm giảm cân': rủi ro khôn lường

Nhiều người chi hàng triệu đồng để mua các loại bút tiêm giảm cân qua mạng xã hội - Ảnh chụp màn hình

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cảnh báo việc tự ý sử dụng những sản phẩm này có thể gây nhiều tác dụng phụ, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

Tràn lan quảng cáo "bút giảm cân thần tốc"

Thời gian gần đây, trên nhiều nền tảng mạng xã hội xuất hiện dày đặc quảng cáo về các loại bút tiêm giảm cân. Chỉ cần gõ từ khóa "bút giảm cân" trên TikTok, người dùng dễ dàng bắt gặp hàng loạt video hướng dẫn cách tự tiêm tại nhà kèm lời giới thiệu về hiệu quả "giảm cân thần tốc".

Theo quảng cáo, các sản phẩm như S., Sp. Se... không chỉ giúp giảm cân mà còn có thể giảm đường huyết, phòng ngừa đột quỵ. Nhiều tài khoản còn để lại số điện thoại tư vấn bán hàng ngay dưới các video.

Tuy nhiên bên cạnh những lời khen ngợi, không ít người dùng mạng xã hội cũng chia sẻ các phản ứng bất lợi sau khi sử dụng. Một số tài khoản cho biết họ bị buồn nôn, đau đầu, chóng mặt hoặc mệt mỏi sau khi tiêm. Thậm chí có trường hợp đi khám phát hiện men gan tăng và viêm đường tiết niệu.

Không chỉ trên TikTok, Facebook cũng xuất hiện nhiều hội nhóm và tài khoản bán công khai các loại bút tiêm giảm cân. Tại một trang bán sản phẩm S., người bán quảng cáo khách hàng có thể giảm hơn 5% cân nặng sau ba tháng điều trị và 9-10% sau 6-12 tháng.

Giá mỗi bút tiêm được rao bán từ khoảng 1,2 đến 2 triệu đồng. Theo lời giới thiệu, muốn giảm 3-4kg cần dùng khoảng hai bút, còn giảm 10-15kg có thể phải dùng đến tám bút.

Trên nhiều sàn thương mại điện tử các loại thuốc tiêm "phá mỡ", "giảm mỡ vĩnh viễn" cũng được rao bán tràn lan với mức giá từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng. Việc mua bán diễn ra rất dễ dàng, chỉ cần đặt hàng là sản phẩm được giao tận nơi.

Nhiều loại bút tiêm được rao bán trên mạng xã hội với quảng cáo đánh bay mỡ thừa - Ảnh chụp màn hình

Phải có chỉ định của bác sĩ mới nên dùng

Bác sĩ Dương Minh Tuấn, khoa nội tiết - đái tháo đường Bệnh viện Bạch Mai, cho hay những bút tiêm đang được nhắc đến ấy phần lớn thuộc nhóm thuốc GLP-1 receptor agonists hoặc các thuốc incretin thế hệ mới, chẳng hạn như liraglutide, semaglutide hay tirzepatide.

"Đây không phải là các sản phẩm làm đẹp hay thực phẩm chức năng. Chúng là thuốc điều trị bệnh béo phì và đái tháo đường", bác sĩ Tuấn nhấn mạnh.

Theo bác sĩ Tuấn, cơ chế của các thuốc này là mô phỏng hoặc tăng cường tác dụng của các hormone đường ruột đặc biệt là GLP-1 vốn tham gia điều hòa cảm giác đói và no. Khi tác động lên các thụ thể ở vùng dưới đồi của não và hệ tiêu hóa, thuốc giúp tăng cảm giác no, giảm cảm giác đói, đồng thời làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày.

Kết quả là người bệnh ăn ít hơn và cải thiện chuyển hóa năng lượng. Chính vì vậy, trong các thử nghiệm lâm sàng lớn cho thấy người bệnh béo phì có thể giảm trung bình khoảng 14 - 15% trọng lượng cơ thể sau khoảng một năm điều trị khi kết hợp với thay đổi lối sống. Một số thuốc thế hệ mới như tirzepatide thậm chí cho thấy mức giảm cân còn cao hơn trong các nghiên cứu gần đây.

"Trong nhiều thập niên trước, béo phì thường bị xem đơn giản là hậu quả của việc "ăn nhiều - ít vận động". Nhưng các nghiên cứu sinh học hiện đại cho thấy đó là một bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan đến hệ thần kinh trung ương, nội tiết, di truyền và môi trường sống.

Chính vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới và nhiều hiệp hội chuyên ngành đã bắt đầu đề cập đến việc sử dụng các thuốc nhóm GLP-1 như một phần trong chiến lược điều trị béo phì mạn tính ở những bệnh nhân phù hợp", bác sĩ Tuấn nêu rõ.

Còn PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện phẫu thuật tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương quân đội 108, cho hay các bút tiêm giảm cân thực chất là thuốc điều trị béo phì bằng phương pháp nội khoa.

Nếu sử dụng đúng chỉ định và được bác sĩ theo dõi, thuốc có thể giúp một số bệnh nhân giảm trọng lượng cơ thể, đồng thời cải thiện một số chỉ số sức khỏe liên quan đến béo phì như huyết áp hay đường huyết.

Tuy nhiên theo quy định, các thuốc này phải được bác sĩ kê đơn và chỉ định cho người béo phì khi việc thay đổi lối sống như ăn uống và vận động không mang lại hiệu quả. Thông thường thuốc được cân nhắc với người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 25kg/m² kèm các vấn đề sức khỏe như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch.

"Do đó việc mua thuốc qua mạng và tự tiêm tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đặc biệt khi không rõ nguồn gốc sản phẩm hoặc không được theo dõi y khoa", bác sĩ Anh Tuấn nhấn mạnh.

Lợi bất cập hại từ bút giảm cân trôi nổi

Bác sĩ Dương Minh Tuấn cho hay rủi ro đầu tiên là về nguồn gốc thuốc. Các thuốc GLP-1 là thuốc sinh học, đòi hỏi điều kiện bảo quản lạnh nghiêm ngặt trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi được vận chuyển qua đường xách tay hoặc bán trên mạng xã hội mà không kiểm soát nhiệt độ, chất lượng thuốc có thể bị ảnh hưởng.

Thậm chí một số sản phẩm được gắn nhãn "chỉ dùng cho nghiên cứu" nhưng vẫn được quảng cáo như thuốc điều trị. Trong những trường hợp như vậy, người sử dụng thực chất không thể biết chính xác mình đang tiêm vào cơ thể điều gì.

"Vấn đề thứ hai là chỉ định sử dụng thuốc. Theo các hướng dẫn điều trị béo phì của Bộ Y tế Việt Nam cũng như nhiều khuyến cáo quốc tế, thuốc giảm cân chỉ được cân nhắc khi người bệnh có BMI đủ cao và thay đổi lối sống trong một thời gian nhất định nhưng chưa đạt hiệu quả mong muốn.

Nói cách khác, thuốc được sử dụng để điều trị bệnh béo phì chứ không phải để giảm vài kg cho mục đích thẩm mỹ. Tuy nhiên trong thực tế, không ít người có cân nặng hoàn toàn bình thường vẫn tìm đến các loại bút tiêm này như một cách để nhanh chóng đạt được vóc dáng mong muốn. Khi đó lợi ích y khoa không còn rõ ràng nhưng nguy cơ lại tăng lên", bác sĩ Tuấn nêu rõ.

Bác sĩ Anh Tuấn cũng cho hay việc sử dụng thuốc giảm cân dạng tiêm có thể gây nhiều phản ứng không mong muốn. Khoảng 7% bệnh nhân phải ngừng thuốc do tác dụng phụ như buồn nôn, tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa vì quá trình tiêu hóa bị làm chậm lại.

Một số nghiên cứu cũng ghi nhận thuốc có thể làm tăng nguy cơ viêm tụy hoặc sỏi mật ở một số người. Cơ quan Quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ từng cảnh báo về nguy cơ u tuyến giáp ở bệnh nhân sử dụng thuốc này.

Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần cẩn trọng

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, phó viện trưởng Viện phẫu thuật tiêu hóa Bệnh viện Trung ương quân đội 108, thăm khám cho bệnh nhân - Ảnh: BSCC

DS Trịnh Thị Thanh Mai - đơn vị dược lâm sàng Bệnh viện Bạch Mai - cho hay đối với phụ nữ béo phì trong độ tuổi sinh sản có thể gây thêm những tác dụng không mong muốn.

Dược sĩ Mai dẫn chứng một nghiên cứu mới do Maya và cộng sự, công bố trên tạp chí JAMA. Trong đó nghiên cứu trên 1.700 phụ nữ mang thai sử dụng dữ liệu bệnh án điện tử của một hệ thống y tế học thuật tại Mỹ giai đoạn 2016-2025.

Các nhà khoa học so sánh phụ nữ từng sử dụng GLP-1RA trước khi mang thai hoặc trong giai đoạn đầu thai kỳ với nhóm phụ nữ có BMI tương tự nhưng không sử dụng thuốc.

Kết quả cho thấy phụ nữ từng sử dụng GLP-1RA tăng cân trong thai kỳ nhiều hơn (trung bình 13,7kg) so với nhóm không dùng thuốc (10,5kg). 65% phụ nữ trong nhóm dùng GLP-1RA tăng cân vượt khuyến cáo của Viện Y học Mỹ năm 2009, so với 49% ở nhóm đối chứng.

Nhóm từng dùng GLP-1RA có nguy cơ sinh non cao hơn; đái tháo đường thai kỳ cao hơn; tăng huyết áp thai kỳ cao hơn. Tuy nhiên nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh ở trẻ sơ sinh.

"Một yếu tố đáng chú ý là hiện nay khuyến cáo ngừng semaglutide ít nhất hai tháng trước khi mang thai, do thuốc có thời gian bán thải dài và dữ liệu an toàn trong thai kỳ còn hạn chế.

Các thử nghiệm trước đó cho thấy sau khi ngừng semaglutide, người dùng có thể tăng trở lại tới 2/3 số cân đã giảm trong vòng một năm. Do đó nếu phụ nữ mang thai trong giai đoạn tăng cân trở lại sau khi ngừng thuốc, nguy cơ tăng cân quá mức trong thai kỳ có thể cao hơn", dược sĩ Mai chia sẻ.

Các nhà khoa học cho rằng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá đầy đủ lợi ích và rủi ro của việc sử dụng thuốc giảm cân trước khi mang thai.