Hôm 15-1, TP.HCM đã khởi công tuyến metro Bến Thành - Tham Lương sau nhiều năm đợi chờ.
Tàu metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Đây là bước đi nằm trong mục tiêu hoàn thành khoảng 187km đường sắt đô thị vào năm 2030, được TP.HCM xác định là nhiệm vụ chiến lược nhằm tháo gỡ "điểm nghẽn" giao thông, giảm ô nhiễm và tái cấu trúc không gian phát triển đô thị.
Để hoàn thành được 187km đường sắt đô thị vào năm 2030 là mục tiêu đầy thách thức nếu nhìn vào thực tế: sau gần hai thập niên, TP mới đưa vào vận hành được tuyến TP.HCM quyết tâm đến 2030 có 187km metro: Tuyến nào làm trước, nhà đầu tư nào đang quan tâm?ĐỌC NGAY
Tuy nhiên trong bối cảnh mới, TP.HCM không còn xuất phát từ "vạch số 0" khi nghị quyết 98 sửa đổi của Quốc hội đã trao cho TP những cơ chế đặc thù đủ mạnh, mở ra cơ hội bứt phá nếu biết tận dụng đúng cách.
Nghị quyết 98 sửa đổi tạo "khung thể chế mới" để metro không còn bị trói buộc bởi tư duy cũ. Lần đầu tiên TP.HCM được trao quyền thí điểm nhiều cơ chế vượt trội trong quản lý đầu tư, tài chính - ngân sách, quản lý đất đai và tổ chức bộ máy.
Với các dự án metro, đây là điều kiện đặc biệt quan trọng bởi mô hình đầu tư truyền thống đã bộc lộ nhiều hạn chế: thủ tục kéo dài, điều chỉnh khó khăn, trách nhiệm phân tán.
TP cần mạnh dạn vận dụng nghị quyết 98 sửa đổi để tập trung thẩm quyền cho một đầu mối đủ mạnh, chịu trách nhiệm xuyên suốt từ chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, thi công đến vận hành thay vì "chia nhỏ" cho nhiều cơ quan như trước đây.
Điểm mới quan trọng tiếp theo là TP.HCM thực hiện mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) và khai thác giá trị tăng thêm từ đất đai xung quanh các nhà ga metro.
Đây là cách tiếp cận đã được nhiều đô thị lớn trên thế giới áp dụng thành công: metro không chỉ tiêu tiền ngân sách mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới để "nuôi" chính nó.
Vấn đề là TP.HCM phải triển khai TOD một cách thực chất, không dừng lại ở khẩu hiệu. TP cần quy hoạch lại không gian quanh các nhà ga theo hướng tăng mật độ, đa chức năng (nhà ở, thương mại, dịch vụ, văn phòng), đồng thời tổ chức đấu giá, đấu thầu minh bạch quyền sử dụng đất và quyền phát triển dự án.
Phần giá trị gia tăng từ đất đai này cần được tái đầu tư trực tiếp cho hạ tầng metro, hình thành một vòng tuần hoàn tài chính bền vững.
Để có thể làm được, giải phóng mặt bằng vẫn là "mặt trận quyết định" và cần được xử lý sớm, dứt điểm. Dù có cơ chế đặc thù hay nguồn vốn mới, nếu giải phóng mặt bằng tiếp tục chậm trễ thì mục tiêu 2030 khó thành hiện thực.
TP cần tách giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, triển khai trước một bước, đồng thời áp dụng linh hoạt các cơ chế về bồi thường, tái định cư theo tinh thần nghị quyết 98 sửa đổi. Minh bạch thông tin, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân không chỉ giúp giảm khiếu kiện mà còn tạo sự đồng thuận xã hội cho các dự án metro kéo dài nhiều năm.
Một hạn chế lớn trong giai đoạn trước là mỗi tuyến metro gần như là một dự án đơn lẻ với tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ và thiết kế khác nhau.
Để có thể triển khai nhiều tuyến song song trong thời gian ngắn, TP.HCM cần xây dựng bộ tiêu chuẩn chung cho toàn mạng lưới metro, từ thiết kế nhà ga, đoàn tàu đến hệ thống tín hiệu. Khi quá trình đầu tư được "công nghiệp hóa", thời gian chuẩn bị và chi phí sẽ giảm đáng kể.
Phát triển nguồn nhân lực và năng lực quản lý trong nước là điều kiện không thể thiếu. Nghị quyết 98 sửa đổi cho phép TP linh hoạt hơn trong tổ chức bộ máy và thu hút nhân lực chất lượng cao. Đây là cơ hội để TP.HCM xây dựng đội ngũ chuyên gia về metro, từ quản lý dự án đến vận hành, bảo trì.
Việc làm chủ công nghệ và quản trị không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào đối tác nước ngoài mà còn bảo đảm tính bền vững của hệ thống metro trong dài hạn.
Cơ chế đã có, công cụ đã được trao, vấn đề còn lại là quyết tâm thực thi. Cần xác định rõ phát triển metro là ưu tiên chiến lược lâu dài, không thay đổi theo nhiệm kỳ. 187km metro vào năm 2030 là phép thử lớn đối với năng lực quản trị và bản lĩnh đổi mới của TP.HCM.
Nếu tận dụng hiệu quả nghị quyết 98 sửa đổi, triển khai TOD một cách thực chất và dám chịu trách nhiệm đến cùng, metro sẽ không chỉ là những tuyến đường sắt mà là đòn bẩy đưa TP bước sang giai đoạn phát triển mới - hiện đại, bền vững và cạnh tranh hơn.
Tập đoàn Thaco khoan khảo sát metro số 2 đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm
Hiện Tập đoàn Thaco đã có báo cáo phương án đầu tư và dự kiến sẽ khởi công dự án metro số 2 đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm dự kiến vào 30-4-2026.
TP.HCM quyết tâm đến 2030 có 187km metro: Tuyến nào làm trước, nhà đầu tư nào đang quan tâm?ĐỌC NGAY
Tập đoàn Thaco khoan khảo sát metro số 2 đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm