Nhớ bụi phấn trên mái tóc thầy cô - Kỳ 2: Bài học tiếng Việt của giáo sư hóa
Thầy của tôi - từ ngày được theo học và làm việc với thầy ở tuổi 20 - tôi coi thầy như một người anh hùng và cho đến giờ đã gần 60 năm thầy mất nhưng với tôi vẫn là thần tượng cả đời.
GS Lê Văn Thới - người thầy đáng kính của thầy Thạch - Ảnh: tư liệu
"Chính nhờ thầy mà tôi quyết tâm đi theo con đường nghiên cứu và giảng dạy hóa hữu cơ, cũng nhờ thầy mà tôi theo đuổi quan điểm chuẩn danh pháp khoa học bằng tiếng Việt…" - 
Mỗi tối, sau nén nhang tưởng nhớ ông bà cha mẹ, thầy Thạch lại thắp nén nhang nhớ thầy mình - Ảnh: PHẠM VŨ
Đừng giỏi ngoại ngữ hơn cả tiếng Việt
Ngần đó vẫn chưa đủ cho một thần tượng của cả đời. "Bài học sâu sắc nhất của thầy và tôi vẫn đang dặn con cháu mình hằng ngày qua mạng Internet truyền nửa vòng Trái đất: tiếng Anh, tiếng Pháp càng giỏi càng tốt nhưng đừng giỏi hơn tiếng Việt.
Với tôi, sự cống hiến của thầy cho bản sắc tiếng Việt trong khoa học, tiếp nối con đường của cụ Hoàng Xuân Hãn là một hành động anh hùng".
Trên bàn làm việc của thầy Thạch có một chồng sách - nhiều cuốn đã long bìa, đứt chỉ vì dùng quá nhiều, là những tập trong Tủ sách khoa học Pháp - Việt, Nội san khoa học của Ủy ban quốc gia soạn thảo danh từ chuyên môn do thầy Lê Văn Thới làm chủ tịch.
Lời tựa trong lần đầu xuất bản năm 1961, thầy viết: "Ngày nay, tiếng nói khoa học không còn biệt lập với tiếng nói phổ thông, nên chi việc quy định danh từ khoa học không những là vấn đề cần yếu trong phạm vi kiến thức mà còn là điều tối cần đối với nền học vấn chung.
Ở nước ta, sau Thế chiến 2 sự học hỏi của dân chúng tăng tiến bất ngờ, số sinh viên đại học đã đạt tới con số rất lớn nhưng tiếng nói khoa học dùng ở bậc đại học vẫn nhờ cậy phần lớn nơi tiếng nước ngoài.
Tình trạng ấy không thể kéo dài mãi được và phải chấm dứt ngày nào hay ngày nấy. Khi nền văn hóa chưa hoàn toàn tự lập thì đừng vội nói đến sự độc lập của một ngành nào khác".
Lời tha thiết với tiếng Việt của nhà khoa học hoàn toàn Tây học giữa thời đại mà tiếng Pháp, tiếng Anh có thể tạo cho người ta đẳng cấp cao, sự nghiệp lớn quả là chấn động và sự vào cuộc của ông ngay khi về nước sau 20 năm xa xứ quả là đáng được ngưỡng mộ.
Ủy ban quốc gia đã được lập, các tiểu ban với các nhà khoa học đầu ngành đã hoạt động tích cực để cho ra những sách phiên chuyển danh từ khoa học về đủ mọi lĩnh vực: hóa học, vật lý, toán học, nguyên tử học, sinh vật học, động vật học, y học, dược học, mỹ thuật, kiến trúc...
"Nhờ sự đấu tranh của thầy từ ngày mới về nước mà tôi được học chương trình đại học tiếng Việt, duy cấp cao học trở lên vẫn học và làm luận án bằng tiếng Pháp. Thầy tôi là giáo sư Pháp, 20 năm sống ở Pháp nhưng giảng dạy, trò chuyện với chúng tôi không pha một chữ tiếng nước ngoài.
Những năm cuối đời thầy dành hết cho công trình "Danh pháp phiên chuyển". Vào bệnh viện vì bệnh phổi, sau cơn ho rát ngực là lại nói chuyện chữ này chữ kia phải dùng thế nào. Thầy truyền cho tôi công trình ấy để tiếp tục và từ lúc nghỉ hưu tôi đã có nhiều thời gian tập trung vào đó hơn".
Thầy Thạch không nói tiếp nhưng những ai theo dõi thầy thì đều biết bên cạnh trao truyền tri thức, bên cạnh những việc đầy nghĩa tình thầy thường xuyên làm cho các thế hệ học trò và cả xã hội, thầy còn tiếp nối cuộc đời và sự nghiệp của giáo sư Lê Văn Thới: lập học bổng Lê Văn Thới dành cho sinh viên ngành hóa của Đại học Khoa học Tự nhiên;
Lập giải thưởng Lê Văn Thới dành cho những đề tài khoa học xuất sắc ở Đại học Khoa học Tự nhiên và Viện Hóa học; học bổng dành cho học sinh giỏi Trường Lê Hồng Phong dưới tên giáo sư Lê Văn Thới;
Sách Bài tập hóa học dày hàng ngàn trang thầy soạn cho sinh viên có phần phụ lục là hàng chục ngàn danh từ khoa học Anh - Pháp - Việt thường xuyên cập nhật; con cháu của thầy sống và làm việc tại nước ngoài đều nằm lòng lời dặn đinh ninh: "Thầy Thới dạy: đừng giỏi ngoại ngữ hơn cả tiếng Việt".
*************
Nhờ thầy mình, ông Lê Long Sơn - Tổng giám đốc Công ty Esuhai - từ sinh viên bách khoa đã tốt nghiệp thạc sĩ tại Nhật Bản, rồi dìu dắt đàn em tiếp tục hành trình "trồng người" ở xứ sở mặt trời mọc.
>> Kỳ tới: "Người đưa đò" thanh niên Việt sang xứ Phù Tang
Nhớ bụi phấn trên mái tóc thầy cô - Kỳ 1: Thầy dạy văn như toán và thầy dạy toán như văn